Europa bere historia hurbileko unerik erabakigarrienetako batean dago. Bai. Europar Batasuna (EB), Bigarren Mundu Gerraren ondoren bake eta oparotasun proiektu gisa sortu zena, tentsio globalek, ondoz ondoko krisiek eta gero eta multipolarragoa den nazioarteko ordena kaotikoak markatutako testuinguru geoestrategiko bati aurre egin behar dio gaur egun. Analista batzuk haratago doaz eta ordena multiplexa izango dela planteatzen dute. Ukrainako gerrak, Ekialde Hurbileko ezegonkortasunak, Estatu Batuekiko eta Txinarekiko lehia teknologikoak eta barne-erronkek, hala nola populismoen gorakadak edo trantsizio ekologiko eta digitalak, erantzun ausartak eta koordinatuak eskatzen dituen agertoki konplexua osatzen dute.

Europa gainbeheran dagoen edo sortzen ari den potentzia bat al da?; Europa eraikuntza politiko gisa irudikatzen al du, bere akatsak eta gabeziak gorabehera, defendatua izatea merezi duen gizarte-ereduak?; Europa politiko honek ahaztu al du bere benetako izateko arrazoia espazio honetan elkarrekin bizi garen pertsonak garela? Europak galdera gehiago sortzen ditu erantzunak baino, gure erreferentzia-esparruak errotik eraldatzen ari diren garai batean bizi garelako. EBk egonkortasun politikoaren, oparotasun ekonomikoaren, elkartasunaren eta segurtasunaren erantzuna izan behar du.

Testuinguru konplexu horretan, gure uste europazalea berresten dugunok eragile bihurtu behar dugu, gizarte zibiletik, oparotasuna, lurralde-kohesioaren indartzea eta Europan partaidetzako eta lankidetzako gobernantza artikulatzea proposatu eta bultza dezagun, hainbat errealitateren ahotsa bultzatuz, hala nola Fatxada Atlantikoa erkidegoko agendan, eta garapen jasangarria, lehiakortasuna eta herritarren parte-hartzea uztartuko dituen sareko ikuspegi partekatua sustatuz.

EBk barneko eta kanpoko erronkei aurre egiten die, elkarrekin jarduteko gaitasuna frogatzen dutenak: Lehenik eta behin, segurtasunaren eta defentsaren arloan, non Ukrainako gerrak agerian utzi duen Europako autonomia estrategikoa indartzeko beharra. Bigarrenik, migrazioan eta gizarte-kohesioan, migratzaileen etorreren kudeaketa humanitarioa eta harrera-gizarteek harrera eta inklusiorako duten gaitasuna orekatzen saiatuz, migrazio-presio gero eta handiagoaren eta zahartze demografikoaren testuinguruan. Hirugarrenik, lehiakortasun ekonomikoa, merkataritza-zatiketa globalaren eta AEBen sorospen masiboen aurrean AEB eta Txina, Europak aurrera egin behar du bere kapital-merkatuen integrazioan, berrikuntza bultzatu behar du eta trantsizio berdea eta digitala bermatu behar ditu. Eta, azkenik, erreforma instituzionalak, behartuta daudenak; izan ere, Ukrainarantz eta Balkanetarantz zabaltzeak erabakiak hartzeko mekanismoak berrikustea eta Zuzenbide Estatua indartzea eskatzen du, barne-blokeoak saihestuz.

Balio estrategiko handia hartzen du kanpo-harremanen dimentsio osoak; izan ere, EBk “auctoritas” ekarpena egin nahi badu eta eragin globala izan nahi badu mundu multipolar batean, aliantza estrategikoak sendotu behar ditu Latinoamerikarekin, Afrikarekin eta Asiarekin, bere balio demokratikoak defendatuz erregimen autokratiko eta autoritarioen aurrean.

Horrela, gizarte zibila Europako proiektuaren ezinbesteko eragile gisa azaleratzen da. Izan ere, Europaren arrakasta ez dago soilik erakundeen esku, baita herritarren inplikazio aktiboaren mende ere. Gizartea kontzientziatzea funtsezkoa da EBren legitimitate demokratikoa indartzeko eta diskurtso euroeszeptikoak indargabetzeko, diskurtso horiek gure Europako esparru komuna zatikatzeko mehatxua egiten baitute.

Beharrezkoa da erakundeen lan orori laguntzea, bereziki lurralde-lankidetza indartzera bideratutako hausnarketa-, ikerketa-, eztabaida- eta ekintza-foroetatik. Bere eginkizunak argia izan behar du: eragile publiko eta pribatuen arteko ulermena erraztuko duten dinamikak bultzatzea, proiektu eraldatzaileak bultzatzea eta makroeskualdeen berezitasunak, definizio fasean daudenak barne, EBren agendan erabat txertatzen direla bermatzea.
Une honetan funtsezkoa da hiru bektore estrategiko indartzea: 1.) Europako lurralde-kohesioaren defentsa, Atlantikoko fatxadaren eta ardatz dinamikoagoen (Mediterraneoa edo Ekialdea, adibidez) garapen harmoniatsuaren aldeko apustu eraginkorra eginez, 2.) gobernantza kolaboratiboagoa, parte-hartzaileagoa eta maila anitzekoa sustatuz, Europako politiken diseinuan eta inplementazioan herritarrengandik hurbilen dauden erakunde-mailen parte-hartzea sustatuz, subsidiariotasun-printzipioarekin eta 3.) lehiakortasuna eta jasangarritasuna bultzatuz, haien ekimenak Nazio Batuen Garapen Jasangarrirako Helburuekin eta trantsizio berde eta digitalekin lerrokatuz.

Beharrezkoa da elkarrizketarako eta lankidetzarako espazioak sortzea, non estatu azpiko gobernuen ordezkariek, gizarte zibilak eta beste eragile batzuek, hala nola enpresek, estrategia komunak artikulatu ahal izango dituzten konektibitateari, berrikuntza teknologikoari, ekonomia urdinari edo trantsizio energetikoari aurre egiteko. Makroeskualde Atlantikoaren proiektua, Eusko Jaurlaritzaren gidaritzapean fatxada atlantikoko lurraldeak aspaldidanik bultzatzen dituena, Gai Orokorretako Kontseiluaren 2023ko abenduko Gai Zerrendan sartuta dagoena eta aste honetan bertan Europako Kontseiluaren argi berdea jaso duena, premisa horietara egokitutako tresna estrategikoa da.

Iaz ezagutu genituen Enrico Lettak eta Mario Draghik Merkatu Bakar Berri baterantz aurrera egiteko eta Europako lehiakortasuna suspertzeko egindako proposamenak. Bi txostenek proposatutako jarraibideei jarraituz, elkarlaneko benetako interdependentzia aktibatzea eta Europako proposamen handiak lurraldeka banatzea posible izango litzateke, malgutasunez aplika daitezen, lurralde bakoitzak bere estrategiak gara ditzan, helburu global komunekiko elkarrizketan eta koordinazioan.

Europako politikak eskala egokian kokatzeak esan nahi du herritarren parte-hartzearen alde egitea, gure erakundeen eraginkortasuna eta legitimitate demokratikoa hobetzea eta aurre egin beharreko erronka konplexuen aurrean erakundeen erresilientzia indartzea.

Erronka horiek ez dira abstraktuak: milioika europarren eguneroko bizitzari, egonkortasun politikoari eta ongizateari eragiten diete. Europako proiektuak ez du bizirik iraungo herritarren laguntza aktiborik gabe. Desafekzioa eta euroeszeptizismoa benetako arriskuak dira, eta parte-hartzearekin, gardentasunarekin eta pedagogiarekin indargabetu behar ditugu.

Europa bidegurutzean dago. Bai. Bi aukera ditu: ad intra atzera egitea, Estatu-Naziora itzultzea (akats handia litzateke), edo integrazio sakonagoa egitea, zeregin globala indartzeko. Eta horretarako, betorik gabeko adostasun politiko handiak berreskuratu behar ditugu, elkartasuna eta lurralde-kohesioa, berrikuntzan eta jasangarritasunean inbertitzea eta herritarren parte-hartze aktiboa eta erreala.

Europarrak garen aldetik, gure lekua aurkitu behar dugu munduan, multilateralismo inklusiboa indartuko duen ikuspegi, estrategia eta balio batetik. Europa demokrazia transnazional konplexu eta ausart baten eraikuntzaren ikur da, eta, zalantzarik gabe, zaila da demokrazia hori gauzatzea; baina, aldi berean, askatasunaren, gizarte-balioen eta desberdinen arteko bizitza- eta elkarbizitza-proposamenaren gordelekua da, eta ezin dugu desegiten edo desnaturalizatzen utzi populismo berrien hustubidearen aurrean.

Zer falta zaigu? Bultzada eta lidergo politikoa, herritarrak ilusionatuko dituen Europa gauzatzeko. Krisi eta nahasmen instituzionalaren aurrean, zalantzarik gabe, Europa gehiago eskatu behar da, baina Europako gizarte-ereduaren balioetan sakonduz. Balio demokratikoetan eta subsidiaritate-printzipioetan oinarrituta, gizartearen eta erakundeen ordezkarien arteko lankidetzarekin eta haien arteko lankidetzarekin. Edo gehiago integratzen gara edo Europako proiektu politiko gisa desintegratzen gara. Erronkak merezi du.